ساكەن ابدوللا: ەڭ ماڭىزدىسى – حالىقتىڭ سەنىمى مەن قۇرمەتىنە يە بولۋ

– ساكەن جۇسىپاحمەت ۇلى, اڭگىمەنىڭ القيسساسىن سوت جۇيە­سىندەگى جاڭاشىلدىقتار­دان باستاساق, سوت سالاسىنداعى سوڭ­عى جىلدارداعى رەفورمالار سۋديالار جۇمىسىنىڭ تيىم­دىلىگىنە قالاي اسەر ەتتى؟

– قازاقستان سۋديالار قا­ۋىم­داستىعى ءۇشىن بۇل جىلدار عاسىر جۇگىن ارقالاعان, ىزدەنىستەرگە تولى جىلدار بولدى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا مەملەكەت تاراپىنان اتالمىش سالاعا سوتتاردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتارمەن قام­تاماسىز ەتىلۋىنە, سۋديالار مەن سوت قىزمەتكەرلەرىنىڭ جۇمىس ىستەۋىنە كوپ كوڭىل ءبولىندى. ونى­مەن قوسا, سوت ءىسىن جۇرگىزۋدە جا­­­ڭا اقپاراتتىق تەحنولوگيالار ەنگىزىلىپ, سونىڭ ارقاسىندا جۇ­­­مىس تا ەداۋىر جەڭىلدەتىلىپ, حالىققا دا سوت تورەلىگىنىڭ اشىق­تىعى مەن قولجەتىمدىلىگى سەزىلىپ وتىر. دالىرەك ايتقاندا, سوت سالاسىنداعى قازىرگى جاعداي مەن 20 جىل بۇرىنعى احۋالدى مۇلدە سالىستىرۋعا كەلمەيدى. قازىرگى ۋاقىتتا سۋديالار, جالپى, سوت سا­لاسىنىڭ ماماندارى نەبىر زاماناۋي تەحنيكالارمەن, تەحنولوگيالارمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. ءزاۋلىم عيماراتتار ەنشىلەگەن سوت­تاردا ازاماتتارعا بارلىق جاع­­­دايلار جاسالعان. ال ەڭ باستى جانە ماڭىزدى ماسەلە – سۋديالار مەن ونىڭ اينالاسىنداعى مامانداردى دۇرىس ىرىكتەپ, حالىقتىڭ سەنىمىنە جانە قۇرمەتىنە يە بولىپ, ادىلەتتىك پەن زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتەتىندەي جۇمىس اتقارۋ بولىپ قالا بەرەدى.

– ال اسكەري سوت جۇيەسىنىڭ سوتتىڭ باسقا تارماقتارىنان قانداي ەرەكشەلىگى بار؟

– 1992 جىلعى ماۋسىم ايىن­­­­دا قۇرىلعان قازاقستان رە­س­پۋب­ليكاسىنىڭ اسكەري سوتى – ەلى­مىزدەگى العاشقى ماماندان­دىرىلعان سوت.

جالپى, اسكەري دەگەن اتى بول­ماسا, سوت قۇرىلىمىنىڭ باسقا­لار­دان ايتارلىقتاي وزگەشەلىگى جوق. اسكەري سوتتىڭ مارتەبەسى – وبلىستىق سوتتارمەن, ال رەسپۋبليكا اۋماعىنداعى 10 گارنيزوندىق اسكەري سوتتار جانە اسا اۋىر قىل­­مىستىق ىستەردى قارايتىن ما­مانداندىرىلعان اۋدانارالىق اسكەري سوتى – اۋداندىق سوتتارمەن تەڭەستىرىلگەن.

الايدا اسكەري سوتتاردىڭ باس­قالاردان ەڭ باستى ايىرماشى­لىعى – وندا قارالاتىن ىستەردىڭ ەرەك­شەلىگىندە. ماسەلەن, اسكەري سوت قارايتىن ازاماتتىق ىستەر بويىنشا تاراپتاردىڭ ءبىرى اس­كەري قىزمەتشى, اسكەري باسقارۋ ور­گانى نەمەسە اسكەري ءبولىم بو­لۋى ءتيىس. ال قىلمىستىق ىستەردە سوتتالۋشىلاردىڭ بىرەۋى اس­كەري قىزمەتشى بولۋى ءلازىم. وسى جەردە ايتا كەتەتىن ءبىر ما­سە­لە, وركەنيەتتى, دامىعان ەل­دەر­­دىڭ سوتتارى مىندەتتى تۇردە ما­ماندانعان سوتتارعا بولىنگەن.

– بۇگىندە اسكەري سوتتىڭ الدىندا قانداي مىندەتتەر تۇر؟

– وسى جىلدار ارالىعىندا اسكەري سوتتاردا جۇرگىزىلگەن جۇ­مىس­تاردىڭ جەمىستى بولعان­دىعىن زاڭ شەڭبەرىندە جانە ۋاقتىلى قارالعان قىلمىستىق, ازاماتتىق ىستەردىڭ ساپا كورسەت­كىشىمەن ەسەپتەۋگە بولادى. ەڭ باستىسى, ازاماتتاردىڭ زاڭدى مۇد­دە­­لەرى مەن قۇقىقتارى ۋاقتىلى جانە تولىق كولەمدە قورعالىپ كە­لەدى. وسى جىلدارى اسكەري سوتقا سەنىم قالىپتاسقاندىعىن ارىز-شاعىمنىڭ ازايعانىنان دا بايقاۋعا بولادى. ونىڭ ۇستىنە ءبىزدىڭ ۇجىمدا ءتارتىپ, ىنتىماق, سىي­لاستىق جوعارى ەكەندىگىن ەرەكشە ايتا كەتكەن ءجون بولادى.

جالپى بۇعان دەيىن اسكەري سوت سالاسىندا سوت اپپاراتى مەن سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋ كە­­زىندە قاجەتتى جاعداي جاسايتىن ءتيىستى ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە تەحنيكالىق ماتەريالمەن قامتاماسىز ەتۋگە جاۋاپتى بو­لىمدەر بولماعان ەدى. سول كەزدە اسكەري سوتتىڭ جۇمىسىندا ءبىراز قيىن­شىلىقتارعا كەزىگىپ كەلدىك. وسىعان وراي, پرەزيدەنتتىڭ جار­لىعىمەن 2016 جىلى «اسكەري سوت اكىمشىسى» رەسپۋبليكالىق مەكە­مەسى قۇرىلىپ, قۇرامىندا پەرسونالدى باسقارۋ جانە قار­جى بولىمدەرى, قۇجاتتامالىق قام­تاماسىز ەتۋ باسقارماسى, اسكەري سوتتاردىڭ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ سياقتى جاڭا قۇرىلىمدار پاي­دا بولدى.

– جوعارىداعى ءبىر سوزىڭىزدە سوت ءىسىن جۇرگىزۋدە جاڭا اقپارات­تىق تەحنولوگيالاردىڭ ەنگى­زىل­­گە­نىن تىلگە تيەك ەتتىڭىز. بۇل جۇمىسقا قانداي ارتىقشى­لىقتار بەردى؟ وسىنى تارقا­تىپ ايتىپ بەرسەڭىز.

– ءيا, سوڭعى جىلدارى سوت جۇيەسى زاماناۋي اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيا­لار ارقىلى ەلەكتروندىق ءىس قاعازدارىن جۇرگىزۋگە جانە سوت ءىسىن جۇرگىزۋگە اۋىسۋ بويىنشا ۇلكەن جۇمىستار اتقارۋدا. سوتتار قازىر كۇندەلىكتى جۇمى­سىندا IT-تەحنولوگيالار مەن عالامتوردىڭ وزىق مۇمكىندىك­تەرىن كەڭىنەن پايدالانادى. سەبەبى جاڭا تەحنولوگيالار ءىس جۇرگىزۋ ۋاقىتىن ەلەۋلى تۇردە قىسقارتىپ, سوت جۇمىستارىنىڭ كورسەتكىشتەرىن وڭتايلاندىرادى. ەڭ باستىسى, حالىقتىڭ جۇيەگە قولجەتىمدىلىگى قامتاماسىز ەتىلۋدە. ماسەلەن «سوت كابينەتى» اقپاراتتىق قىزمەتى ىسكە قوسىل­عان ساتتەن باستاپ پايدالانۋشىلار ونىڭ مۇمكىندىكتەرىن جوعارى باعالاۋدا. وعان قىزمەت ارقىلى جولدانعان ءۇش ميليوننان استام قۇجات دالەل بولا الادى دەپ ويلايمىن. جالپى اتالمىش قىزمەتتى قولدانۋدىڭ ناتيجەسىندە رەسپۋبليكاداعى اسكەري سوتتارعا ەلەكتروندى تۇردە كەلىپ تۇسكەن تالاپ-ارىز­دىڭ كورسەتكىشى بىلتىر 99,7 پايىز­دى قۇرادى.

سونىمەن قاتار سوت جۇيەسىنىڭ تاعى ءبىر ايقىن جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى – سوت وتىرىسى زالدارىن 100 پايىز دىبىس-بەينە تىركەۋ قۇرىل­عىسىمەن جابدىقتاۋ. وسى جۇيەنىڭ ارتىق­شىلىعى دىبىس-بەينە تىركەۋ قۇرىلعىسى بارلىق پروتسەسكە قاتى­سۋشىلاردى, ونىڭ ىشىندە سۋديا­لاردى دا تارتىپكە سالادى, ونىمەن قوسا سوت وتىرىسىن جۇر­­گىزۋ بارىسىندا تۋىندايتىن داۋ­لى ماسەلەلەردى شەشۋدە كومەگى زور. بەينەكونفەرەنتسيا بايلانىسىن ۇيىمداستىرىپ, سوت وتىرىس­تارىن قاشىقتىقتان جۇرگىزۋگە دە قول جەتكىزدىك. سونداي-اق بۇل قۇ­رىل­عى سوت وتىرىستارىنىڭ ۋاق­­تىلى باستالۋىن باقىلاۋعا, حات­­تامالاردى قىسقا تۇردە جا­زۋ­عا دا مۇمكىندىك بەرەدى. ياعني, سوت پروتسەسىنە قاتىسۋشى تاراپ­تاردىڭ, سۋديالار مەن سوت قىز­مەتكەرلەرىنىڭ جۇمىسىن جەڭىل­دەتىپ, ۋاقىتتارى ءبىرشاما ۇنەم­دەلۋدە. ايتا كەتۋ كەرەك, بىلتىر گارنيزونداردىڭ اسكەري سوتتارىندا سوت پروتسەستەرىنىڭ 98,5 پا­يىزى دىبىس-بەينە تىركەۋ جۇيەسىن قولدانۋ ارقىلى جۇرگىزىلگەن بولاتىن. سونىڭ ناتيجەسىندە تاراپتاردان تۇسەتىن ارىز-شاعىمنىڭ مۇلدەم توقتاعانىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى.

سونىمەن بىرگە «تورەلىك» اق­­پا­راتتىق تالداۋ جۇيەسىندەگى «جازانى تاعايىنداۋ» جاڭا قىز­مەتى سۋديالاردىڭ, اسىرەسە جاڭا­دان تاعايىندالعان قازىلار­دىڭ ناعىز كومەكشىسىنە اينالدى. بۇل جۇيەدە قىلمىستىق ءىس بويىنشا اقپاراتتى زياتكەرلىك تۇرعىدا تالداۋ ءۇشىن بارلىق الگوريتمدەر جيناقتالعان. اتاپ ايتقاندا, بۇل جۇيە سوتتالۋشىنىڭ جاساعان قىل­­مىسىنا قاراي جانە جەكە باسىنا سايكەس جازا تاعايىنداۋعا باعىت-باعدار بەرەدى. وعان قوسا سوت شەشىمى شىققاننان كەيىن اۆتوماتتى تۇردە اتقارۋ قۇجات­تارىن سوت ورىنداۋشىلارىنا جولداۋعا جانە ونىڭ ورىنداۋ قوزعالىسىن باقىلاۋعا مۇم­كىندىگى بار. بۇل سوت ورگان­دارى مەن ادىلەت مينيستر­لىگى­نىڭ اقپاراتتىق بازالارىن ينتە­گراتسيالاۋدىڭ ناتيجەسىندە ورىن الىپ وتىر.

قازىرگى تاڭدا اسكەري سوتتار­دا ىشكى قۇجات الماسۋ دا, مەم­لەكەتتىك ورگاندارمەن حات الماسۋ دا 100 پايىز ەلەكتروندى تۇر­دە جۇرگىزىلەدى. بۇل ءوز كەز­ە­گىن­دە پوشتا شىعىندارىنا تولە­نەتىن مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىك قارا­جاتتى جانە ازاماتتاردىڭ ۋاقى­تىن ۇنەمدەيدى. سوت تورەلى­گىنىڭ جۇزەگە اسىرۋ پروتسەسىن دە ءبىر­شاما جەڭىلدەتەدى.

– اسكەري سوت ارقىلى اقپا­رات­تار ەلەكتروندى تۇر­دە شۇ­عىل الىناتىنىنا قارا­ماس­تان, ­كوپشىلىك مۇنداعى جۇمىس­تىڭ­ ءبارى قۇپيا دەپ ويلايدى. شىن مانىندە سولاي ما؟

– ارينە, «اسكەري» دەگەن ءسوزدى ەستىگەندە, كوپشىلىكتىڭ ويىندا «جابىق رەجىم, مەملەكەتتىك قۇپيا» دەگەن ۇعىم قالىپتاسقان. بالكىم, اسكەري سوت بولعان سوڭ دا سولاي ويلايتىن شىعار. البەتتە, اسكەري سوتتا قۇپيا بەلگىسى بار ىستەر مەن جابىق سوت وتىرىسىندا قارالاتىن ىستەر بار. قوعامنىڭ نازارىن اۋدارعان ىستەر دە بول­دى. مىسالى, مەملەكەتتىڭ جوعار­عى شەندىلەرىنە جانە ءارتۇرلى گەنە­رالدارعا  قاتىستى قىل­مىس­­تىق ىستەرگە تورەلىك جاسالدى. كەي­بىر اۋقىمدى ىستەردىڭ كو­لە­­مى مىڭ­نان استام تومدى قۇرا­­عان. الاي­دا سوت شەشىمىنىڭ جاريا­­لانۋى اشىق تۇردە, باق وكىل­دەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكىزىلدى. كوپشىلىكتىڭ ءبىزدى «جابىق مەكەمە» دەپ ويلاۋىنىڭ ءبىر سەبەبى اسكەري سوت تۋرالى جاعىمسىز جا­ڭ­ا­لىقتاردىڭ ازدىعىمەن بايلانىستى بولۋى دا مۇمكىن.

سونىمەن قاتار, سوت جۇيەسىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماق­ساتىندا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىمەن تىعىز بايلانىس ورناتتىق. بىزدە وتەتىن ءىس-شارالار مەن قوعامدىق ءمانى بار ىستەر تۋرالى اقپاراتتار ۇنە­مى ينتەرنەت پاراقشالارى مەن باسىلىم بەتتەرىندە جاريا­لانىپ تۇرادى. سوتتاردىڭ سايتتارى تۇراقتى جۇمىس ىستەپ, وندا ازا­ماتت­ارعا قاجەتتى اقپا­راتتار ۇنە­مى جاڭارتىلىپ, تولىق­تى­رىلادى. سوتتىڭ بارلىق جۇ­مى­سى ازاماتتارعا اشىق ءارى انىق كو­رىنىپ تۇرادى. وعان قوسا, ءار­بىر ازامات اشىق سوت پروتسەسىنە قاتىسىپ, سوت توراعاسىنىڭ قا­بىل­داۋىندا بولۋعا كەدەرگى جوق.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن سەرىك ابدىبەك,

«ەگەمەن قازاقستان»